พิธีที่เรียกสิ่งที่หายไปให้กลับเข้าตัว

คำว่าบายศรีมาจากสองภาษามารวมกัน บายเป็นคำเขมรแปลว่าข้าว ส่วนศรีเป็นคำสันสกฤตแปลว่าสิริมงคล รวมแล้วได้ความว่าข้าวขวัญ ชื่อจึงบอกอยู่แล้วว่าของชิ้นนี้ตั้งต้นมาจากข้าว ไม่ได้ตั้งต้นมาจากดอกไม้

ตัวบายศรีทำจากใบตองพับเป็นกรวย ซ้อนกันเป็นชั้นเล็กลงไปหายอด มีเสาปักตรงกลางเป็นแกน แต่ละชั้นใส่อาหาร ขนม ดอกไม้ ธูปเทียนไว้ และบนยอดสุดปักไข่ต้มไว้หนึ่งฟอง เรียกว่าไข่ขวัญ จำนวนชั้นเป็นเลขคี่เสมอ คือสาม ห้า เจ็ด หรือเก้า เหตุผลที่ตำราให้ไว้คือนำคติเรื่องฉัตรมาใช้ ซึ่งนับเป็นชั้นคี่

สิ่งที่พิธีนี้ทำจริง ๆ คือเรียกขวัญ ขวัญในคติไทย-ลาวคือสิ่งที่อยู่ประจำตัวคน และเชื่อกันว่าตกใจแรง ๆ แล้วขวัญหนีออกจากตัวได้ คนที่เพิ่งรอดจากอุบัติเหตุ เพิ่งหายป่วย เพิ่งกลับจากที่ไกล หรือกำลังจะเริ่มชีวิตใหม่อย่างงานแต่ง จึงเป็นคนที่ถูกเรียกขวัญ คำที่หมอขวัญกล่าวก็ตรงตัวมาก คือเรียกให้ขวัญกลับมาอยู่กับเนื้อกับตัว

ปลายทางของพิธีคือการผูกข้อมือด้วยด้ายขาว ด้ายนั้นพันรอบบายศรีไว้ก่อน แล้วจึงดึงออกมาผูกให้ทีละคน คนที่มาร่วมงานเดินเข้ามาผูกต่อกันเรื่อย ๆ จนข้อมือเต็มไปด้วยด้าย ตรงนี้เป็นส่วนที่คนจำได้มากที่สุด และมีเรื่องของตัวเองอยู่ต่างหาก

ข้อที่ต้องแยกให้ชัดคือบายศรีสู่ขวัญไม่ใช่พิธีทางพุทธ เป็นคติผีที่มีมาก่อน แล้วรับคำและรูปแบบจากฝ่ายพราหมณ์เข้ามา จนทุกวันนี้จัดคู่กับงานบุญได้โดยไม่มีใครรู้สึกว่าขัดกัน แต่ตัวความคิดเรื่องขวัญที่หนีออกจากตัวได้นั้น ไม่ได้มาจากคำสอนของพระพุทธเจ้า

ใครเป็นใครในเรื่องนี้

• หมอขวัญ

  ผู้นำพิธีสู่ขวัญในคติไทย-ลาว คนที่กล่าวคำเรียกขวัญให้กลับเข้าตัว

คำที่โผล่ในเรื่องนี้

บายศรี

บาย เป็นคำเขมรแปลว่าข้าว ศรี เป็นคำสันสกฤตแปลว่าสิริมงคล

ขวัญ

สิ่งที่อยู่ประจำตัวคนในคติไทย-ลาว เชื่อกันว่าตกใจแรงแล้วหนีออกจากตัวได้

ไข่ขวัญ

ไข่ต้มที่ปักไว้บนยอดบายศรี เป็นส่วนที่ขาดไม่ได้

หมอขวัญ

ผู้กล่าวคำเรียกขวัญในพิธี บางที่เรียกพราหมณ์

ชั้นคี่

บายศรีทำเป็นสาม ห้า เจ็ด หรือเก้าชั้น ตามคติเรื่องฉัตรที่นับเป็นชั้นคี่