คนไทยส่วนใหญ่บอกได้ว่าพระประจำวันเกิดของตัวเองคือปางอะไร แต่ถ้าถามต่อว่าปางนั้นมาจากเหตุการณ์ไหน คนที่ตอบได้เหลือไม่มาก และถ้าถามคนเกิดวันจันทร์ว่าตกลงเป็นห้ามญาติหรือห้ามสมุทร มักได้คำตอบไม่ตรงกัน
เป็นความเชื่อและวัฒนธรรม ไม่ใช่คำพยากรณ์ — อ่านเพื่อความบันเทิงและเพื่อรู้ที่มา
พระประจำวันเกิดเป็นคติที่ไทยผูกขึ้นเอง โดยเอาพระเคราะห์ประจำวันในโหราศาสตร์ มาจับคู่กับปางพระพุทธรูปที่มาจากเหตุการณ์ในพุทธประวัติ ปางเหล่านี้มีมาก่อนอยู่แล้วและไม่ได้สร้างขึ้นเพื่อการนี้ สิ่งที่เป็นของไทยคือการจับคู่ว่าปางไหนเป็นของวันไหน
ที่ตารางไทยมีแปดวันไม่ใช่เจ็ด เพราะวันพุธถูกแบ่งเป็นพุธกลางวันกับพุธกลางคืน โดยถือเวลาพระอาทิตย์ตกเป็นเส้นแบ่ง พุธกลางคืนไม่ได้เป็นขององค์พระพุธ แต่เป็นของพระราหู จึงได้คนละปางกันชัดเจน วัดไทยที่ตั้งพระประจำวันเกิดไว้ให้ไหว้จึงตั้งไว้แปดองค์
ตารางตามเว็บทั่วไปมักมีแค่เจ็ดวันแล้วเหมาว่าพุธคือพุธ คนเกิดพุธกลางคืนจึงมักหาองค์ของตัวเองไม่เจอ ตารางในหน้านี้แยกไว้ครบทั้งแปด เรื่องการแบ่งแปดวันนี้อธิบายละเอียดไว้ในบทความเรื่องสีประจำวันเกิด ซึ่งใช้วงจรเดียวกัน
| วันเกิด | ปาง | ดูอย่างไรว่าใช่ |
|---|---|---|
| วันอาทิตย์พระอาทิตย์ | ปางถวายเนตร | ยืน ลืมพระเนตรทั้งสองเพ่งไปข้างหน้า พระหัตถ์ทั้งสองประสานกันหน้าพระเพลา |
| วันจันทร์พระจันทร์ | ปางห้ามสมุทรหรือปางห้ามญาติ · บางที่ว่าปางห้ามพยาธิ | ยืน ยกพระหัตถ์ขึ้นเสมอพระอุระ ตั้งฝ่าพระหัตถ์ยื่นออกไปข้างหน้าในท่าห้าม |
| วันอังคารพระอังคาร | ปางไสยาสน์ชื่อเต็มว่าปางโปรดอสุรินทราหู | นอนตะแคงขวา พระบาททั้งสองซ้อนทับเสมอกัน พระหัตถ์ซ้ายทาบไปตามพระวรกาย พระหัตถ์ขวาตั้งขึ้นรับพระเศียรโดยมีพระเขนยรองรับ ที่คนไทยเรียกติดปากว่าพระนอน |
| วันพุธ กลางวันพระพุธ | ปางอุ้มบาตร | ยืน พระหัตถ์ทั้งสองประคองบาตรอยู่ราวบั้นพระองค์ |
| วันพุธ กลางคืนพระราหู | ปางป่าเลไลยก์ | นั่งห้อยพระบาทบนก้อนศิลา ซึ่งเป็นท่านั่งที่ไม่ซ้ำกับปางไหนเลย จำง่ายที่สุดในแปดปาง ข้าง ๆ มีช้างถวายกระบอกน้ำและลิงถวายรวงผึ้ง |
| วันพฤหัสบดีพระพฤหัสบดี | ปางสมาธิ | นั่งขัดสมาธิ พระหัตถ์ทั้งสองวางหงายซ้อนกันบนพระเพลา |
| วันศุกร์พระศุกร์ | ปางรำพึง | ยืน พระหัตถ์ทั้งสองประสานกันยกขึ้นประทับที่พระอุระ |
| วันเสาร์พระเสาร์ | ปางนาคปรก | นั่งขัดสมาธิบนขนดพญานาคที่ขดเป็นอาสนะเจ็ดรอบ และมีพังพานเจ็ดเศียรแผ่ปกอยู่ข้างบน |
ชื่อวันและชื่อปางในตารางนี้ดึงมาจากข้อมูลชุดเดียวกับที่หน้าดูดวงและแท็บวอลเปเปอร์ใช้ จึงตรงกันเสมอ และตรงกับที่กรมศิลปากรลงไว้
ส่วนที่คนมักไม่รู้คือปางเหล่านี้ไม่ได้เป็นท่านั่งท่ายืนเฉย ๆ แต่ละท่าคือภาพนิ่งของเหตุการณ์หนึ่งในพุทธประวัติ พอรู้เรื่องเบื้องหลังแล้วกลับไปมององค์พระอีกครั้ง จะเห็นว่าทำไมพระหัตถ์ถึงวางแบบนั้น
หลังตรัสรู้ พระพุทธองค์ประทับเสวยวิมุตติสุขใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์อยู่เจ็ดวัน จากนั้นเสด็จไปยืนทอดพระเนตรต้นโพธิ์ต่ออีกเจ็ดวันโดยไม่กระพริบพระเนตรเลย เพื่อรำลึกถึงคุณของต้นไม้ที่ให้ร่มเงาในคืนตรัสรู้ ที่ตรงนั้นภายหลังเรียกว่าอนิมิสเจดีย์
พระญาติฝ่ายพระบิดาคือศากยวงศ์ กับฝ่ายพระมารดาคือโกลิยวงศ์ วิวาทกันเรื่องแย่งน้ำในแม่น้ำโรหิณีจนถึงขั้นยกทัพเข้าประชิด พระพุทธองค์เสด็จไปห้ามไว้กลางสองทัพ ไม่ให้ญาติฆ่าฟันกันเพราะเรื่องน้ำ
ชื่อเต็มคือปางโปรดอสุรินทราหู ครั้งประทับอยู่ที่พระเชตวันในเมืองสาวัตถี อสูรชื่ออสุรินทราหูถือว่าตนตัวใหญ่โตจึงไม่ยอมแสดงความเคารพ พระพุทธองค์จึงทรงเนรมิตพระวรกายให้ใหญ่กว่าอสูรนั้น อสุรินทราหูจึงละทิฐิแล้วยอมนอบน้อม เป็นการลดความถือตัวด้วยการให้เห็นเอง ไม่ใช่ด้วยการต่อสู้
หลังทรงแสดงปาฏิหาริย์โปรดพระญาติที่กรุงกบิลพัสดุ์ รุ่งขึ้นพระพุทธองค์เสด็จออกบิณฑบาตในเมืองตามปกติของสมณะ ชาวเมืองได้เห็นพระจริยาวัตรครั้งแรกก็ในคราวนั้น
คราวที่ภิกษุในเมืองโกสัมพีแตกความสามัคคีจนห้ามไม่ฟัง พระพุทธองค์เสด็จไปประทับลำพังในป่าชื่อปาลิไลยกะ มีพญาช้างและลิงคอยปฏิบัติบำรุงตลอดพรรษา ที่นั่นเรียกว่ารักขิตวัน
เป็นปางของคืนตรัสรู้ เจ้าชายสิทธัตถะประทับขัดสมาธิบนบัลลังก์หญ้าคาใต้ต้นมหาโพธิ์ แล้วตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณในคืนวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เดือน 6 ซึ่งเป็นวันเดียวกับที่คนไทยรู้จักในชื่อวันวิสาขบูชา
หลังตรัสรู้ใหม่ ๆ พระพุทธองค์ประทับใต้ต้นไทรแล้วทรงรำพึงว่า ธรรมที่ตรัสรู้นั้นละเอียดลึกซึ้งเกินกว่าคนทั่วไปจะตามทัน จะมีใครเข้าใจไหม สุดท้ายทรงตัดสินพระทัยว่าคนที่พอสอนได้ก็มีอยู่ จึงตั้งพระทัยประกาศพระศาสนา
สัปดาห์ที่หกหลังตรัสรู้ พระพุทธองค์ประทับใต้ต้นมุจลินท์ซึ่งก็คือต้นจิกน้ำ แล้วเกิดฝนกับลมหนาวตกพรำติดต่อกันเจ็ดวันไม่ขาดสาย พญานาคมุจลินท์ขึ้นจากสระมาขดกายเป็นอาสนะเจ็ดรอบรองรับพระวรกาย แล้วแผ่พังพานปกไว้ข้างบน กันทั้งลม ฝน และสัตว์เลื้อยคลานตลอดเจ็ดวันจนพายุสงบ
นี่เป็นข้อที่คนเกิดวันจันทร์เจอบ่อยที่สุด เปิดเว็บหนึ่งบอกอย่าง เปิดอีกเว็บบอกอีกอย่าง คำตอบสั้น ๆ คือใช้ได้ทั้งสองชื่อ และหน้าของกรมศิลปากรเองก็ลงไว้ทั้งคู่
ที่ต่างกันจริง ๆ คือเหตุการณ์เบื้องหลัง ปางห้ามญาติ คือคราวที่พระญาติฝ่ายพระบิดากับฝ่ายพระมารดายกทัพจะรบกัน เพราะแย่งน้ำในแม่น้ำโรหิณี แล้วพระพุทธองค์เสด็จไปห้ามไว้ ส่วน ปางห้ามสมุทร คือคราวที่ทรงแสดงพุทธานุภาพห้ามน้ำห้ามฝนห้ามพายุ เพื่อลดทิฐิของเหล่าชฎิล คนละเหตุการณ์กันคนละเรื่องกันเลย
ในทางรูป มักบอกกันว่าห้ามญาติยกพระหัตถ์ข้างเดียว ส่วนห้ามสมุทรยกทั้งสองข้าง แต่ในทางปฏิบัติแยกไม่ได้ขนาดนั้น ตำราที่อธิบายทั้งสองปางไว้คู่กัน บอกลักษณะของทั้งคู่ว่ายกพระหัตถ์ทั้งสองขึ้นเสมอพระอุระเหมือนกัน และพระพุทธรูปที่สร้างจริงจำนวนมากก็ยกสองมือแล้วเรียกว่าห้ามญาติ
ยังมีชื่อที่สามที่บางแห่งใช้คือ ปางห้ามพยาธิซึ่งผูกกับคราวเกิดโรคระบาดที่เมืองไพศาลี พระพุทธองค์ให้พระอานนท์สวดพระปริตร แล้วประพรมน้ำพระพุทธมนต์รอบเมืองจนโรคสงบ รวมแล้วเป็นสามชื่อสามเหตุการณ์ที่มาลงที่รูปแบบเดียวกัน
หอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยรามคำแหง สรุปข้อนี้ไว้ตรงประเด็นว่า สำหรับการบูชาประจำวัน พุทธลักษณะและการบูชาอาจสำคัญกว่าการยึดโยงกับเหตุการณ์ในพุทธประวัติ พูดง่าย ๆ คือถ้าเกิดวันจันทร์ ไม่ว่าจะเรียกชื่อไหน ก็ไหว้องค์เดียวกัน
แต่ละวันมีบทสวดของตัวเอง ส่วนใหญ่มาจากบทในพระปริตร ด้านล่างลงไว้เฉพาะวรรคขึ้นต้น เพื่อให้เทียบได้ว่าบทที่มีอยู่ในมือเป็นบทของวันตัวเองหรือเปล่า ตัวเต็มหาได้จากหนังสือสวดมนต์ทั่วไป หรือขอที่วัดก็ได้
| วันเกิด | บทสวดขึ้นต้นว่า |
|---|---|
| วันอาทิตย์ | อุเทตะยัญจักขุมา เอกะราชา หะริสสะวัณโณ ปะฐะวิปปะภาโส… |
| วันจันทร์ | ยันทุนนิมิตตัง อะวะมังคะลัญจะ โยจามะนาโป สะกุณัสสะ… |
| วันอังคาร | ยัสสานุสสะระเณนาปิ อันตะลิกเขปิ ปาณิโน… |
| วันพุธ กลางวัน | สัพพาสีวิสะชาตีนัง ทิพพะมันตาคะทัง วิยะ… |
| วันพุธ กลางคืน | กินนุ สันตะระมาโนวะ ราหุ จันทัง ปะมุญจะสิ… |
| วันพฤหัสบดี | ปูเรนตัมโพธิสัมภาเร นิพพัตตัง วัฏฏะชาติยัง… |
| วันศุกร์ | ยัสสานุภาวะโต ยักขา เนวะ ทัสเสนติ ภิงสะนัง… |
| วันเสาร์ | ยะโตหัง ภะคินิ อะริยายะ ชาติยา ชาโต… |
จำนวนจบที่ต้องสวดมาจากเลขกำลังวันในตำราทักษา ซึ่งเป็นเลขประจำพระเคราะห์ของแต่ละวัน และใช้นับจำนวนดอกไม้ธูปเทียนด้วยเลขเดียวกัน เว็บนี้ไม่ไล่ตัวเลขให้ ด้วยเหตุผลเดียวกับที่เขียนไว้ในบทความเรื่องสีประจำวันเกิด คือตัวเลขที่ไปนั่งอยู่ในหน้าดูดวงของเว็บไทย คนอ่านจำนวนหนึ่งจะอ่านเป็นเลขใบ้เสมอ ไม่ว่าเราจะเขียนกำกับไว้ว่าอะไร ถามที่วัดได้โดยตรง ท่านบอกให้ได้ทุกวัด
ข้อแรก ไม่ต้องมีองค์พระที่บ้านก็บูชาได้ วัดไทยส่วนใหญ่ตั้งพระประจำวันเกิดไว้ครบแปดปาง มักอยู่แถวศาลาหรือรอบพระอุโบสถ มีป้ายบอกวันกำกับไว้ให้อยู่แล้ว
ข้อสอง วันที่คนไทยนิยมไปไหว้คือวันเกิดของตัวเอง วันขึ้นปีใหม่ และวันเกิดในรอบปี บางคนไปทุกวันพระ ซึ่งดูวันได้จากปฏิทินวันพระ ในเว็บนี้
ข้อสาม ปางประจำวันเกิดไม่ใช่ข้อบังคับว่าห้ามไหว้องค์อื่น คนไทยจำนวนมากไหว้องค์ที่ศรัทธาเป็นหลักแล้วไหว้ปางประจำวันเกิดเป็นการเพิ่มเติม ไม่มีตำราไหนบอกว่าทำแบบนั้นแล้วผิด
ข้อสี่ แยกให้ออกระหว่างความเชื่อกับประวัติศาสตร์ พุทธประวัติของแต่ละปางเป็นเรื่องที่เล่าสืบกันมาในคัมภีร์ ส่วนการจับคู่ปางกับวันเกิดเป็นคติที่ไทยผูกขึ้นภายหลัง ทั้งสองอย่างเป็นวัฒนธรรมที่มีคุณค่า แต่คนละชั้นกัน
ตำราไทยถือเวลาพระอาทิตย์ตกเป็นเส้นแบ่ง คือราวหกโมงเย็น เกิดก่อนนั้นเป็นพุธกลางวันซึ่งเป็นปางอุ้มบาตร หลังจากนั้นเป็นพุธกลางคืนซึ่งเป็นปางป่าเลไลยก์ และเป็นองค์ของพระราหู ไม่ใช่พระพุธ ถ้าไม่แน่ใจเวลาเกิดจริงให้ถามที่บ้านหรือดูในสูติบัตร
ใช้ได้ทั้งสองชื่อ หน้าของกรมศิลปากรเองก็ลงไว้ทั้งคู่ ต่างกันที่เหตุการณ์ในพุทธประวัติ ห้ามญาติคือคราวห้ามศึกแย่งน้ำแม่น้ำโรหิณี ส่วนห้ามสมุทรคือคราวห้ามน้ำห้ามฝนเพื่อลดทิฐิของเหล่าชฎิล ในทางรูปมักบอกกันว่าห้ามญาติยกมือเดียวและห้ามสมุทรยกสองมือ แต่พระพุทธรูปที่สร้างจริงจำนวนมากยกสองมือแล้วเรียกว่าห้ามญาติก็มี จึงแยกด้วยตาเปล่าไม่ได้เสมอไป
บูชาได้ ตำราไม่ได้บังคับว่าต้องมีองค์พระที่บ้าน คนไทยจำนวนมากไปไหว้ที่วัดซึ่งมักตั้งพระประจำวันเกิดครบทั้งแปดปางไว้ให้อยู่แล้ว หรือจะสวดบทประจำวันของตัวเองเฉย ๆ ก็ได้ ไม่ต้องมีอะไรตั้งตรงหน้า
จำนวนจบมาจากเลขกำลังวันในตำราทักษา ซึ่งเป็นเลขประจำพระเคราะห์ของแต่ละวันและใช้นับจำนวนดอกไม้ธูปเทียนด้วย เว็บนี้ไม่ไล่ตัวเลขให้ เพราะตัวเลขที่โผล่ในหน้าดูดวงของเว็บไทย คนอ่านจำนวนหนึ่งจะอ่านเป็นเลขใบ้เสมอไม่ว่าเราจะเขียนกำกับไว้ว่าอะไร ถามที่วัดได้โดยตรง ท่านบอกให้ได้ทุกวัด
ไม่จำเป็น เป็นคนละเรื่องกัน พระประจำวันเกิดผูกกับวันที่เราเกิดและไม่เปลี่ยนตลอดชีวิต ส่วนพระที่แขวนคอคนไทยเลือกจากความศรัทธาส่วนตัวหรือจากผู้ใหญ่ที่ให้มา หลายคนแขวนคนละองค์กับปางประจำวันเกิดของตัวเองมาทั้งชีวิตและไม่ถือว่าผิดอะไร
เนื้อหาในหน้านี้เป็นความเชื่อและวัฒนธรรมไทย ไม่ใช่คำพยากรณ์ และไม่ได้ผูกกับผลรางวัลหรือการเสี่ยงโชคใด ๆ
