วันลอยกระทง 2569 ตรงกับวันไหน ลอยทำไม

เป็นคำอธิบายที่คนไทยพูดถึงมากที่สุด พระแม่คงคาคือเทพแห่งสายน้ำ เราใช้น้ำกินน้ำใช้และทิ้งของลงน้ำมาทั้งปี วันเพ็ญเดือนสิบสองจึงเป็นวันขอขมา ในคติฮินดูเล่าว่าพระศิวะเป็นผู้ขอให้พระแม่คงคาลงมาจากสวรรค์เพื่อช่วยโลกที่แห้งแล้ง

เป็นคติฝั่งพุทธ ตำราว่ารอยพระพุทธบาทประดิษฐานอยู่ที่หาดทรายริมแม่น้ำนัมมทาในชมพูทวีป ซึ่งคนไปถึงไม่ได้ การลอยกระทงจึงเป็นการบูชาจากที่ไกล

อีกคติหนึ่งไม่ได้เน้นว่าบูชาใคร แต่เน้นที่การปล่อย เอาเรื่องหนักของปีที่ผ่านมาใส่ลงไปแล้วให้น้ำพาไป เป็นเหตุผลที่หลายคนตัดเล็บตัดผมใส่ลงในกระทง

ตำนานเล่าว่าครั้งพระเจ้าอโศกมหาราชจะสร้างเจดีย์แปดหมื่นสี่พันองค์ แต่ถูกพระยามารขัดขวางเรื่อยไป จึงขอให้พระอุปคุตช่วย พระอุปคุตขอแรงพระยานาคเมืองบาดาลจนปราบพระยามารได้สำเร็จ พอถึงวันเพ็ญเดือนสิบสองจึงลอยกระทงเพื่อบูชาคุณพระยานาค

วันลอยกระทง พ.ศ. 2569 ตรงกับวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายน 2569 ตรงกับวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนสิบสอง ซึ่งเป็นวันพระใหญ่ และเป็นวันสุดท้ายที่ทอดกฐินได้ในปีนั้นด้วย

ไม่มีฤกษ์ตายตัว ลอยได้ตั้งแต่ฟ้ามืด เพราะเป็นคืนพระจันทร์เต็มดวงซึ่งขึ้นราวพระอาทิตย์ตก คนส่วนใหญ่ไปกันช่วงหัวค่ำหลังเลิกงาน ท่าน้ำจะแน่นที่สุดช่วงนั้น ถ้าอยากลอยแบบไม่เบียดให้ไปดึกกว่านั้นหน่อย

หลัก ๆ คือธูป เทียน และดอกไม้ บางคนตัดเล็บหรือเส้นผมใส่ลงไปด้วย ตามความเชื่อว่าให้เคราะห์ลอยไปกับน้ำ บางคนใส่เหรียญ ซึ่งไม่ได้มีตำราบังคับ ไม่ใส่ก็ได้

ไม่มีบทบังคับ คนส่วนใหญ่กล่าวด้วยคำของตัวเอง ใจความหลักมีสองอย่าง คือขอขมาที่ได้ใช้น้ำและทำให้น้ำสกปรก และขอให้ทุกข์โศกลอยไปกับกระทง เช่น ข้าพเจ้าขอขมาพระแม่คงคาที่ได้ใช้น้ำและล่วงเกินท่าน ขอให้ความทุกข์ทั้งหลายลอยไปกับกระทงนี้

เป็นคืนเดียวกัน ยี่เป็งคือชื่อทางล้านนา แปลว่าคืนเพ็ญเดือนยี่ เพราะปฏิทินล้านนานับเดือนเร็วกว่าภาคกลางสองเดือน เดือนสิบสองของภาคกลางจึงเป็นเดือนยี่ของทางเหนือ ทางเหนือนอกจากลอยกระทงแล้วยังจุดผางประทีป แขวนโคม และปล่อยโคมลอยขึ้นฟ้าด้วย

ไม่มีคำตอบเดียว มีคติที่มาอยู่หลายทางและอยู่ร่วมกันมานาน ที่พูดถึงมากที่สุดคือขอขมาพระแม่คงคา รองมาคือบูชารอยพระพุทธบาทที่แม่น้ำนัมมทา บางคติเน้นการสะเดาะเคราะห์ลอยทุกข์ให้ไปกับน้ำ และบางตำนานว่าเป็นการบูชาพระยานาคจากเรื่องพระอุปคุตปราบพระยามาร คนไทยส่วนใหญ่ถือหลายอย่างพร้อมกันโดยไม่ได้เลือกข้าง

เรื่องนางนพมาศมาจากหนังสือชื่อตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ซึ่งเดิมจัดว่าเป็นวรรณกรรมสมัยสุโขทัย แต่เมื่อนักวิชาการตรวจสอบแล้วลงความเห็นว่าเป็นงานที่แต่งขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงวินิจฉัยไว้เช่นนั้น และนักประวัติศาสตร์รุ่นหลังอย่างนิธิ เอียวศรีวงศ์ กับสุจิตต์ วงษ์เทศ ก็เห็นไปในทางเดียวกัน จึงถือเป็นเรื่องเล่าในวรรณกรรม ไม่ใช่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ของยุคสุโขทัย

ไม่ใช่ คนละเรื่องกัน สิ่งที่นักวิชาการพูดถึงคือการลงวันที่ของหนังสือเล่มหนึ่ง ไม่ได้บอกว่าประเพณีไม่มีจริง การลอยของลงน้ำในคืนเพ็ญเป็นสิ่งที่พบในหลายวัฒนธรรมแถบนี้และเก่าแก่กว่าหนังสือเล่มนั้นมาก ที่เปลี่ยนไปคือคำอธิบายว่าใครเป็นคนคิดกระทงขึ้นก่อน

ไม่ใช่ ลอยกระทงไม่ได้เป็นวันหยุดราชการ แต่เป็นงานตอนค่ำ คนจึงไปกันหลังเลิกงานได้ตามปกติ และหลายจังหวัดจัดงานยาวหลายวันไม่ได้จัดแค่คืนเดียว

ตรง เพราะเป็นวันขึ้น ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันพระใหญ่อยู่แล้ว หลายคนจึงไปทำบุญที่วัดตอนกลางวันแล้วค่อยไปลอยกระทงตอนค่ำ และวันนี้ยังเป็นวันสุดท้ายของฤดูกฐินพอดีด้วย