ทำขวัญข้าว เซ่นแม่โพสพ

ทำขวัญข้าว คืออะไร

คนไทยเชื่อว่าทุกสิ่งที่มีชีวิตมีขวัญ ข้าวก็มีขวัญของตัวเอง ผู้ดูแลขวัญข้าวคือแม่โพสพ เทวีแห่งข้าวที่ชาวนาทุกภาคนับถือ ทำขวัญข้าวคือพิธีปลอบขวัญและบูชาท่าน ให้ข้าวงาม ไม่มีโรคแมลง และได้ผลเต็มยุ้ง

พิธีทำกันสองช่วงหลัก ช่วงแรกคือตอนข้าวตั้งท้อง ซึ่งรวงข้าวกำลังจะโผล่ ช่วงที่สองคือตอนขนข้าวขึ้นยุ้ง หลังเก็บเกี่ยว เพื่อเชิญขวัญข้าวจากกลางนามาอยู่ในยุ้ง ไม่ให้หลงอยู่ในนาที่ว่างเปล่า

ทำขวัญข้าวตั้งท้อง

ชาวนาถือว่าแม่โพสพเป็นผู้หญิง และช่วงนี้ท่านกำลังตั้งท้อง เครื่องเซ่นจึงจัดเหมือนเอาใจคนท้อง มีผลไม้รสเปรี้ยว อย่างส้ม มะม่วงดิบ มะขาม ขนม กล้วย อ้อย และแป้ง หวี กระจกไว้ให้ท่านแต่งตัว

ของทั้งหมดใส่กระทงหรือชะลอม แขวนไว้กับตาแหลวที่ปักไว้หัวนา แล้วกล่าวเชิญแม่โพสพมารับเครื่องเซ่น ขอให้ข้าวออกรวงเต็ม ไม่มีแมลงมารบกวน คำที่กล่าวแต่ละถิ่นต่างกัน หลายบ้านพูดด้วยคำของตัวเอง

รับขวัญข้าวขึ้นยุ้ง

หลังนวดข้าวเสร็จ ก่อนขนข้าวขึ้นยุ้ง ชาวนาทำพิธีเรียกขวัญข้าวที่อาจตกหล่นอยู่ในนาให้ตามมา เครื่องรับขวัญมีหมากพลู ผลไม้ ขนม ผ้าขาวผ้าแดง ด้ายแดง ไข่ และข้าวปากหม้อ แล้วนำรวงข้าวรวงแรกหรือรวงที่งามที่สุดไปเก็บไว้ในยุ้งเป็นขวัญข้าวของปีนั้น

ทุกวันนี้นาหลายแห่งใช้รถเกี่ยวและขายข้าวออกจากนาทันที พิธีเต็มรูปแบบจึงเหลือน้อยลง แต่ธรรมเนียมเล็ก ๆ อย่างการไหว้ข้าวหลังกินเสร็จยังอยู่ในบ้านไทยจำนวนมาก

คำถามที่พบบ่อย