ก่อนจะเป็นพระ ต้องเป็นสัตว์ในตำนานก่อนหนึ่งวัน

ในงานบวช คนที่กำลังจะเข้าโบสถ์ถูกเรียกว่านาคตลอดทั้งงาน มีคำว่าแห่นาค ทำขวัญนาค คำขานนาค และนาคเดี่ยวนาคคู่ พอเข้าพิธีเสร็จแล้วคำนี้ก็หายไปทันที เพราะกลายเป็นพระแล้ว คำนี้จึงใช้ได้แค่ช่วงสั้น ๆ ก่อนบวชเท่านั้น

ที่มาอยู่ในพระวินัย เล่าว่ามีพญานาคตนหนึ่งอยากบวช จึงแปลงกายเป็นชายหนุ่มมาขออุปสมบท และก็บวชได้จริงเพราะไม่มีใครดูออก แต่ธรรมชาติของนาคคือแปลงเป็นอะไรก็ได้ ยกเว้นตอนหลับที่จะกลับเป็นร่างเดิม วันหนึ่งจึงมีภิกษุรูปอื่นเห็นเข้าตอนที่ท่านหลับอยู่

เมื่อความทราบถึงพระพุทธเจ้า นาคตนนั้นต้องออกจากความเป็นภิกษุ และเป็นที่มาของข้อกำหนดว่าสัตว์เดรัจฉานอุปสมบทไม่ได้ ที่คนไทยเล่าต่อกันมาคือ ก่อนไป นาคขอฝากชื่อของตนไว้กับคนที่จะบวช ส่วนนี้ไม่ได้อยู่ในตัวพระวินัยตรง ๆ แต่เป็นคำอธิบายที่ใช้กันมานาน จนคำว่านาคติดอยู่กับงานบวชของไทยถึงทุกวันนี้

ร่องรอยของเรื่องนี้ยังอยู่ในพิธีจริง ก่อนอุปสมบท พระอาจารย์จะถามผู้ขอบวชเป็นชุดคำถามที่เรียกว่าอันตรายิกธรรม คือเหตุขัดขวางการบวช และหนึ่งในนั้นคือคำถามว่ามนุสฺโสสิ ซึ่งแปลว่าเป็นมนุษย์หรือไม่ ฟังดูเป็นคำถามที่ไม่จำเป็น เพราะคนที่ยืนอยู่ตรงนั้นก็เห็นชัดว่าเป็นคน แต่ทุกข้อในชุดคำถามนี้มีเรื่องที่เคยเกิดขึ้นจริงอยู่ข้างหลัง

ข้อที่นักประวัติศาสตร์ชี้ไว้คือ ส่วนที่คนไทยคุ้นที่สุดในงานบวชกลับไม่ได้มาจากอินเดีย พิธีทำขวัญนาค การแห่ และการแต่งตัวนาคให้สวยก่อนเข้าโบสถ์ เป็นธรรมเนียมของอุษาคเนย์ที่ไม่มีทั้งในอินเดียและลังกา ตัวการอุปสมบทมาจากพระวินัย แต่งานที่จัดรอบ ๆ เป็นของแถวบ้านเราเอง

ใครเป็นใครในเรื่องนี้

• พระพุทธเจ้า

  เจ้าชายสิทธัตถะแห่งศากยวงศ์ ผู้ออกบวชแล้วตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์

  อ่านทุกเรื่องที่มีพระพุทธเจ้า (48 เรื่อง) →

คำที่โผล่ในเรื่องนี้

นาค

ในงานบวชหมายถึงผู้ที่กำลังจะอุปสมบท ใช้ได้เฉพาะช่วงก่อนเข้าพิธี

อุปสมบท

การบวชเป็นพระภิกษุ ต่างจากบรรพชาที่เป็นการบวชเณร

อันตรายิกธรรม

ชุดคำถามถึงเหตุขัดขวางการบวช ที่ถามผู้ขอบวชในโบสถ์

มนุสฺโสสิ

คำบาลีในชุดคำถามนั้น แปลว่าเป็นมนุษย์หรือไม่

ทำขวัญนาค

พิธีก่อนบวชแบบไทย ที่ไม่มีทั้งในอินเดียและลังกา