พระต้องโกนผม แต่พระพุทธรูปมีผม

คำถามนี้คนสงสัยกันมาก และเป็นคำถามที่ดี พระสงฆ์ต้องปลงผม พระพุทธเจ้าเองก็ทรงปลงตั้งแต่วันออกบวช แต่พระพุทธรูปแทบทุกองค์ในโลกกลับมีผมขดเป็นเม็ด ๆ เต็มพระเศียร ดูเผิน ๆ เหมือนช่างทำผิด แต่จริง ๆ ช่างกำลังทำอีกอย่างหนึ่งอยู่

ช่างไม่ได้ปั้นตามหน้าตาจริง เพราะไม่มีใครเคยเห็นและไม่มีภาพให้ดู สิ่งที่ช่างมีคือรายการหนึ่งชื่อมหาปุริสลักษณะ สามสิบสองประการ เป็นรายการลักษณะทางกายของผู้ที่จะได้เป็นพระพุทธเจ้าหรือไม่ก็จักรพรรดิ ปรากฏอยู่ในลักขณสูตร พระพุทธรูปจึงไม่ใช่ภาพเหมือน แต่เป็นการแปลรายการนั้นออกมาเป็นรูป

ในรายการนั้นมีข้อหนึ่งว่าพระเกศาขดเป็นทักษิณาวรรต คือขดเวียนไปทางขวา และอีกข้อว่ามีเส้นเดียวต่อหนึ่งขุมขน ช่างจึงทำผมออกมาเป็นก้นหอยเรียงกันทั้งพระเศียรเพื่อบอกข้อนี้ มันเป็นสัญลักษณ์ที่แปลว่าองค์นี้มีลักษณะครบตามรายการ ไม่ได้แปลว่าท่านไว้ผมทรงนั้นจริง ๆ

ก้อนนูนกลางยอดพระเศียรเรียกอุษณีษะ ก็เป็นอีกข้อในรายการเดียวกัน แล้วในศิลปะไทยยังมีของที่ต่อขึ้นไปอีกชั้นบนอุษณีษะ เรียกพระรัศมี ทำเป็นเปลวไฟบ้าง เป็นดอกบัวตูมบ้าง เพื่อแทนแสงที่เปล่งออกมา ส่วนนี้เป็นของที่เพิ่มเข้ามาทีหลัง ไม่ได้อยู่ในรายการเดิม จึงเป็นจุดที่ศิลปะแต่ละยุคต่างกันชัดที่สุด

อีกข้อที่มองเห็นง่ายคืออุณาโลม ขนที่ขดอยู่กลางพระนลาฏ ซึ่งช่างมักทำเป็นเม็ดกลมหรือจุดเล็ก ๆ ระหว่างพระขนง พอรู้ว่าทั้งหมดนี้คือรายการ ก็จะเห็นว่าพระพุทธรูปทุกองค์กำลังบอกข้อความชุดเดียวกัน ต่างกันแค่สำนักช่างและยุคสมัยที่แปลออกมาไม่เหมือนกัน

ใครเป็นใครในเรื่องนี้

• พระพุทธเจ้า

  เจ้าชายสิทธัตถะแห่งศากยวงศ์ ผู้ออกบวชแล้วตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์

  อ่านทุกเรื่องที่มีพระพุทธเจ้า (48 เรื่อง) →

คำที่โผล่ในเรื่องนี้

มหาปุริสลักษณะ

รายการลักษณะทางกาย 32 ประการของผู้ที่จะเป็นพระพุทธเจ้าหรือจักรพรรดิ

ขมวดพระเกศา

ผมที่ขดเป็นก้นหอยเวียนขวา ตามข้อหนึ่งในรายการนั้น

อุษณีษะ

ก้อนนูนบนยอดพระเศียร เป็นอีกข้อหนึ่งในรายการเดียวกัน

พระรัศมี

ส่วนที่ต่อขึ้นไปบนอุษณีษะ ทำเป็นเปลวหรือดอกบัวตูม เป็นของที่เพิ่มมาภายหลัง

อุณาโลม

ขนที่ขดอยู่กลางพระนลาฏ ช่างมักทำเป็นเม็ดกลมระหว่างพระขนง