ของที่เห็นทุกวัน

ผ้าที่พันรอบต้นไม้ สีต่างกันคนละเรื่องกัน

ต้นไม้ใหญ่ที่มีผ้าพันรอบลำต้นเห็นได้ทั่วเมืองไทย แต่ผ้าสีจีวรกับผ้าแพรหลากสีไม่ได้แปลว่าอย่างเดียวกัน และคนพันด้วยเหตุผลคนละอย่าง

เริ่มที่ต้นโพธิ์ในวัดก่อน เพราะมันไม่ใช่ไม้ประดับ พระพุทธเจ้าตรัสรู้ใต้ต้นโพธิ์ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชราที่พุทธคยา ต้นโพธิ์จึงถูกนับเป็นเจดีย์ประเภทหนึ่ง เรียกบริโภคเจดีย์ คือของหรือสถานที่ที่พระพุทธเจ้าเคยใช้สอย พื้นที่ที่จัดไว้ปลูกในวัดเรียกว่าโพธิมณฑล

ต้นที่พุทธคยาถูกทำลายและปลูกใหม่หลายรอบตลอดสองพันกว่าปี แต่หน่อที่แยกไปปลูกที่อนุราธปุระในลังกาเมื่อราวสองพันสามร้อยปีก่อนยังยืนต้นอยู่ และนับเป็นต้นไม้ที่มนุษย์ปลูกซึ่งมีบันทึกปีที่ปลูกเก่าที่สุดในโลก ต้นโพธิ์ในวัดไทยหลายแห่งสืบหน่อมาจากสายนั้น จึงมีป้ายบอกที่มาติดไว้ที่โคนต้น

ทีนี้มาที่ผ้า ผ้าสีเหลืองแบบจีวรที่พันรอบต้นไม้ใหญ่ในป่าคือการบวชต้นไม้ อันนี้ไม่ใช่พิธีที่มีในพระวินัย และต้นไม้ก็ไม่ได้บวชได้จริง แต่เป็นวิธีที่พระกับชาวบ้านใช้หยุดการตัดไม้ เพราะคนที่จะลงขวานกับต้นที่ห่มผ้าเหลืองย่อมลังเล พูดให้ตรงคือมันเป็นเครื่องมือรักษาป่า ที่ยืมรูปแบบทางศาสนามาใช้

ส่วนผ้าแพรหลากสี สามสีบ้าง เจ็ดสีบ้าง ที่พันต้นไม้หรือผูกไว้ที่ศาล เป็นคนละคติกันเลย อันนั้นมาจากความเชื่อเรื่องเจ้าที่และสิ่งที่คนเชื่อว่าสถิตอยู่ ไม่ได้มาจากฝั่งพุทธ ความหมายของมันคือการบอกว่าต้นนี้มีเจ้าของ อย่าเพิ่งไปยุ่ง สองอย่างนี้พันเหมือนกันจนคนเหมารวม แต่เจตนาต่างกันคนละทาง

วิธีแยกใช้ได้จริงและง่ายมาก ให้ดูสองอย่างคือสีกับที่ตั้ง สีเดียวแบบจีวรและอยู่ในป่าหรือริมทาง มักเป็นการบวชต้นไม้ หลากสีและมีของเซ่นวางอยู่ใกล้ ๆ เป็นคติเจ้าที่ ส่วนต้นโพธิ์ที่อยู่ในเขตวัดและมีฐานก่อไว้รอบโคน เป็นเรื่องที่สามซึ่งไม่เกี่ยวกับสองอันแรก

ใครเป็นใครในเรื่องนี้

คำที่โผล่ในเรื่องนี้

ต้นพระศรีมหาโพธิ์
ต้นโพธิ์ที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ใต้ต้น และหน่อที่สืบมาจากต้นนั้น
บริโภคเจดีย์
ของหรือสถานที่ที่พระพุทธเจ้าเคยใช้สอย นับเป็นเจดีย์ประเภทหนึ่ง
โพธิมณฑล
พื้นที่ที่จัดไว้สำหรับต้นโพธิ์ในวัด
บวชต้นไม้
การเอาผ้าสีจีวรพันต้นไม้เพื่อไม่ให้ถูกตัด ไม่ใช่พิธีในพระวินัย
ผ้าแพรสามสี
ผ้าหลากสีที่ผูกต้นไม้หรือศาล มาจากคติเจ้าที่ ไม่ใช่คติพุทธ

แล้วเรื่องนี้อยู่ตรงไหนในชีวิตจริง

ครั้งหน้าที่ผ่านต้นไม้ที่มีผ้าพัน ลองดูสีก่อนแล้วค่อยดูรอบ ๆ ถ้าเป็นสีจีวรสีเดียว มีคนตั้งใจไม่ให้ใครตัดต้นนี้ ถ้าหลากสีและมีของวางไว้ เป็นเรื่องของเจ้าที่ สองอย่างนี้อยู่ห่างกันมากกว่าที่หน้าตาของมันบอก

เรื่องที่มีองค์เดียวกัน

จีวรเย็บจากผ้าหลายชิ้น ลายเดียวกับคันนาลองมองจีวรใกล้ ๆ จะเห็นว่ามันไม่ใช่ผ้าผืนเดียว แต่เป็นผ้าชิ้นเล็กเย็บต่อกันเป็นช่อง ๆ และลายนั้นมีที่มาทำไมวัดไทยถึงมีหมาเยอะเดินเข้าวัดไหนก็เจอหมานอนอยู่ใต้ศาลาสักสองสามตัว เกือบทั้งหมดไม่ได้เกิดที่นั่นคนขายดอกไม้ที่ยอมเสี่ยงชีวิตเพื่อดอกมะลิกำเดียวดอกไม้ของเขาเป็นของพระราชาทุกเช้า จนวันหนึ่งเขาเลือกให้คนอื่นแทน โดยรู้ว่าอาจถูกประหารพระโมคคัลลานะกับแม่ที่หิวจนกินอะไรไม่ได้อัครสาวกผู้มีฤทธิ์มากที่สุดส่งข้าวให้แม่ด้วยมือตัวเอง แต่ข้าวกลายเป็นไฟก่อนถึงปากคาถาสั้น ๆ บทเดียวที่ได้อัครสาวกมาสองรูปเพื่อนสองคนสัญญากันว่าใครเจอทางพ้นทุกข์ก่อนต้องบอกอีกคน แล้ววันหนึ่งคำตอบก็มาในประโยคเดียวเจ็ดวันสุดท้าย ที่อัครสาวกกลับบ้านไปหาแม่ท่านสอนคนมาทั้งชีวิต แต่คนที่ยังไม่เคยฟังเลยคือแม่ของท่านเอง

อ่านต่อ

ที่มา: กรมศิลปากร (ต้นโพธิ์กับความเชื่อทางพระพุทธศาสนาสมัยทวารวดี) · วิกิพีเดีย (ต้นพระศรีมหาโพธิ์) · ธรรมะไทย (เจดีย์สี่ประเภท)

เนื้อหาในหน้านี้เป็นความเชื่อและวัฒนธรรมไทย ไม่ใช่คำพยากรณ์ และไม่ได้ผูกกับผลรางวัลหรือการเสี่ยงโชคใด ๆ